Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku – RZS, broj stanovnika u Pirotskom i Zaječarskom okrugu, u poslednjih dvadeset godina, umanjen je za četvrtinu dok je u Borskom okrugu zabeležen pad od 32,7%, što znači da je broj stanovnika ovog okruga 2011. godine bio za trećinu manji nego 1991. godine. Ono što je, pored odliva stanovništva, zajedničko ovim okruzima jeste i administrativna pripadnost – sva tri pomenuta okruga pripadaju regionu Južne i istočne Srbije.
Veliko smanjenje u ovom periodu zabeleženo je i u Braničevskom okrugu koji je u prethodne dve decenije takođe izgubio nešto manje od trećine stanovništva kao i Pomoravskom u kom se broj stanovnika smanjio za 20%, odnosno jednu petinu od ukupnog broja stanovnika.
U poslednjih dvadeset godina, ukupan broj stanovnika Srbije umanjen je za 690 hiljada, odnosno za nekih 8,8% stanovništva. Da je pad broja stanovnika konstantan, pokazuju podaci iz poslednjeg popisnog perioda (2001 – 2011) koji pokazuju da se broj stanovnika Srbije smanjio za 4,3%, odnosno za 311 hiljada stanovnika – polovinu ukupnog pada za period 1991 – 2011.
Samo u poslednje tri godine, broj stanovnika smanjen je za 55 hiljada – koliko prema podacima RZS-a, živi u Beogradskoj gradskoj opštini Vračar. Da slika bude još jasnija, ako ovaj broj podelimo sa dobijamo da se, u poslednje tri godine, broj stanovnika Srbije u proseku smanjivao za 18 hiljada ljudi godišnje, što je reda veličine, broj stanovnika Bele Crkve ili Majdanpeka.
Podaci pokazuju da je broj stanovnika u periodu od 2001. do 2011. povećan u samo tri upravna okruga u Srbiji – Beogradskom, Južnobačkom i Raškom.
Najveći skok zabeležen je u Beogradskom upravnom okrugu u kome je 2011. godine živelo skoro 100 hiljada ljudi više nego 2001. godine. U knjizi migracija RZS-a iz popisa 2011. godine jasno se navodi da “postoji jasan trend migracija prema većim gradovima – Beogradu i Novom Sadu.” Treba pomenuti i da je broj stanovnika Niša kao jednog od većih gradova varirao u prethodnom periodu ali da je zbog velikog odliva broj stanovnika manje više ostao nepromenjen.
Mimo tri pomenute oblasti, među kojima je jedino u Raškoj oblasti do povećanja broja stanovnika došlo zbog povećanja nataliteta, u svim ostalim oblastima u Srbiji broj stanovnika značajno je umanjen.
Od 2001. godine do danas u više od polovine upravnih okruga (52%) broj stanovnika umanjen je za više od 10%.
Četvrt hleba manje
Prosečna zarada po zaposlenom u novembru protekle godine u Srbiji iznosila je 44.166 dinara. U samo četiri upravna okruga iznos prosečne mesečne zarade bio je veći od republičkog proseka.
Najniže prosečne mesečne zarade, u novembru 2015. godine imali su stanovnici okruga Južnog i istočnog regiona – stanovnici Zaječarskog, Pčinjskog i Jablaničkog okruga kao i građani Topličkog i Pomoravskog okruga koji pripadaju regionu Šumadije i zapadne Srbije.
U ovim okruzima iznos prosečne mesečne zarade bio je manji od republičkog proseka i za 25%.
Podaci pokazuju da ni ova “različitost” okruga sa juga Srbije nije novina. Razlika između prosečne mesečne zarade i iznosa zarade u pojedinim okruzima 2002. godine iznosila je, u nekim okruzima, i više od trećine ukupnog iznosa.
Te 2002. godine građani Pirota primali su, u proseku, 31,4% manje plate gledano u odnosu na republički prosek. Pored Pirotskog “najmanje hleba” imali su i građani Jablaničkog, Topličkog, Pčinjskog i Mačvanskog okruga.
| Okrug | Procenat razlike 2002. |
Region |
| Pirotski | -31,40 | Region Južne i istočne Srbije |
| Jablanički | -30,84 | Region Južne i istočne Srbije |
| Toplički | -27,35 | Region Južne i istočne Srbije |
| Mačvanski | -26,29 | Region Šumadije i zapadne Srbije |
| Pčinјski | -25,79 | Region Južne i istočne Srbije |
Te 2002. godine, u 17 upravnih okruga (68%) prosečna plata bila je manja od republičkog proseka. Iznos prosečne zarade, veći od republičkog proseka zabeležen je te godine u samo pet upravnih okruga. Svih pet okruga pripadaju regionu Beograda i Vojvodine.
Ni 2008. godine situacije nije bila mnogo drugačija. Jedino je broj okruga u kojima je prosečna plata veća od republičkog proseka spao je sa pet na četiri. Te godine plate veće od republičkog proseka zabeležene su Beogradskom, Južnobačkom i Južnobanatskom okrugu. Prosečna plata tada je iznosila 32.746 dinara.
I dok je u Topličkom i Pirotskom okrugu prosečna plata bila za trećinu manja od proseka na nivou republike iznos prosečne mesečne zarade u Beogradu bio je za četvrtinu veći od proseka. U Južnobačkom regionu građani su bili u plusu sa nekih 7,7%.
Kako se broj okruga sa natprosečnim mesečnim zaradama smanjivao a procenat razlike povećavao, tako je broj okruga koji su bili ispod proseka rastao da bi, 2008. godine, udeo okruga u kojima je prosečna plata manja od republičkog proseka dosegao 80%, odnosno njih 20 od ukupno 25.
Trend se nastavio sve do 2014. godine.
Podaci iz 2014. godine pokazuju da je broj okruga u kojima je prosečna mesečna zarada, u značajnijoj meri veća od proseka spao na jedan – Beogradski. Iako su formalno iznad proseka bili i Južnobanatski, Južnobački pa čak i Borski okrug, prosečne plate u ovim okruzima bile su za najviše 5 – 6% veće od proseka.
Podaci o primanjima u Beogradskom okrugu pokazuju da se procenat razlike, u odnosu na republički prosek, u Beogradskom regionu popeo na 24,4% pa su tako građani Beogradskog okruga u 2014. godini u proseku imali za “četvrt hleba više” u odnosu na građane ostalih okruga.
Treba pomenuti i da podaci o Borskom okrugu pokazuju da iako spada u okruge sa višim primanjima broj zaposlenih je jako nizak (18%) i mali broj ljudi koji imaju natprosečna primanja utiče na opštu vrednost odnosno prosek.
U periodu od 2008. do 2014. godine, okruzima u kojima je prosečna mesečna zarada manja od proseka pridružio se još jedan, 21. okrug.
Ono što se nije promenilo je činjenica da su građani Topličkog, Pčinjskog i jablaničkog okruga imali i do 27% manje plate gledano u odnosu na republički prosek.
Trbuhom za kruhom
Broj zaposlenih u Srbiji u periodu od 2005. do 2014. godine smanjio se sa 2 miliona i 68 hiljada na 770 hiljada ljudi pri čemu je najveće smanjenje zabeleženo u periodu od 2005. do 2008. godine. Rekorderi, nažalost postoje i u ovoj oblasti.
Podaci pokazuju da trendovi ne postoje samo u okviru jednog pokazatelja već da su oni u nekoj vrsti korelacije jer su upravo okruzi u kojima je zabeležen najveći procenat smanjenja broja zaposlenih, najveća razlika u iznosu prosečnih mesečnih zarada oni u kojima je zabeležen najveći odliv stanovništva.
U poslednjoj deceniji najveći procenat smanjenja zaposlenih zabeležen je u Pirotskom i Pomoravskom okrugu. Broj zaposlenih u gradovima i opštinama ovih okruga smanjio se za skoro 40% u odnosu na 2005. godinu (37,6%, odnosno 37,28%).
Pored Pirotskog tu su i Zaječarski okrug u kome se broj zaposlenih smanjio za 30%, Podunavski u kom je posao izgubilo skoro 31% zaposlenih, Pčinjski u kome je smanjenje iznosilo 28%, Jablanički sa 26%. Nije ni Vojvodina bila pošteđena, Zapadnobački okrug je izgubio 28% a Južnobanatski sa 27% radnih mesta u zadnjih deset godina.
| Okrug | Procenat umanjenja zaposlenih |
| Jablanički | 26,17 |
| Južno-Banatski | 27,16 |
| Pčinјski | 28,19 |
| Pirotski | 37,64 |
| Podunavski | 30,89 |
| Pomoravski | 37,28 |
| Raški | 26,93 |
| Zaječarski | 30,48 |
| Zapadno-Bački | 28,10 |
Uporedni pregled smanjenja broja zaposlenih i smanjenja broja stanovnika pokazuje da su oblasti u kojima je zabeležen najveći procenat smanjenja broja zaposlenih kao što su Pirotska, Zaječarska i Pomoravska oblast izgubile i najveći procenat stanovništva.
Još jedan trend ostaje uočljiv. Rekorderi iz ove tri oblasti pripadaju Južnom i istočnom i regionu Šumadije i zapadne Srbije.
U Ustavu republike Srbije u članu 94. Ustava piše: “Republika Srbije se stara o ravnomernom i održivom regionalnom razvoju”.
Da li se i na koji način država zaista stara o ravnomernom regionalnom razvoju pokazuje i podatak iz 2014. godine da je od ukupnog iznosa investicija u toj godini 50,2% otišlo u Beogradski region, 28,8% u region Vojvodine, 10,2% u region Šumadije i zapadne Srbije a 10% u region Južne i istočne Srbije. U Beogradskom i Južnom i istočnom regionu živi približno isti broj građana Srbije.
Da država zna kakvo je stanje, pored podataka, pokazuje i podela jedinica lokalne samouprave prema stepenu razvoja, odnosno BDP-u po glavi stanovnika. U četvrtoj grupi koja se naziva „izrazito nedovoljno razvijene (60% ispod republičkog proseka)“ 68% od ukupnog broja čine jedinice lokalne samouprave koje pripadaju Regionu Južne i Istočne Srbije.
Republički zavod za statistiku sredinom prošle godine izdao je saopštenje u kome se navodi da će se u narednih trideset godina broj stanovnika regiona Južne i istočne Srbije smanjiti za (još) trećinu, ukoliko se nastavi ovaj trend migracija i ne poveća nivo nataliteta.
Kaže se da je država tamo gde su ljudi.
Nameću se pitanja:
Da li se država stara o ravnomernom regionalnom razvoju?
Kako i šta radi Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave?
I, gde su Narodni poslanici?
Srbija – pregled
Analiza smanjenja broja stanovnika, zaposlenosti i zarada po Upravnim okruzima
STANOVNIŠTVO
Podaci popisa iz 2001 – 2011 pokazuju da se broj stanovnika, na nivou Srbije za deset godina, smanjio za 311 hiljada stanovnika odnosno, da je ukupan broj stanovnika umanjen za 4,3%.
Procena broja stanovnika, za 2014. godinu iznosila je 7.131.787 građana.
Da se trend smanjenja broja stanovnika nastavlja potvrđuje podatak da se, u periodu od 2001. do 2014. godine, broj stanovnika smanjio za 366 hiljada. Samo u poslednje tri godine broj stanovnika smanjio se za 55 hiljada. To bi značilo da se broj stanovnika, u protekle tri godine, u proseku smanjivao za 18 hiljada godišnje. Poređenja radi Majdanpek i Bela Crkva imaju približno toliki broj stanovnika.
Analizom migracija u celokupnom periodu (1991 – 2014), računajući prosečnu vrednost, dolazimo do podatka da se broj stanovnika, na godišnjem nivou, smanjivao za oko 30 hiljada.
U poslednjih 10 godina broj stanovnika povećan je samo u Beogradskoj, Južnobačkoj i Raškoj oblasti. Broj stanovnika Beogradske oblasti, u poslednjih deset godina, povećao se za skoro 100 hiljada ljudi (98.900). Treba pomenuti da ovi podaci pokazuju jasan trend migracija prema većim gradovima – Beogradu, Novom Sadu, Nišu. U isto vreme broj stanovnika u svim ostalim oblastima značajno je umanjen.
Najveći procenat stanovništva, u poslednjih trinaest godina u proseku, izgubile su Borska, Zaječarska i Pirotska oblast. Ove oblasti i su, u prethodnih trinaest godina, izgubile između 15 i 18% stanovništva dok je najveća razlika u broju stanovnika zabeležena u Mačvanskoj oblasti.
Pregled 2001 -2014
| Okrug | Procenat |
| Borski okrug | 18,01 |
| Zaječarski okrug | 16,47 |
| Pirotski okrug | 15,58 |
| Zapadnobački okrug | 15,06 |
| Severnobanatski okrug | 13,71 |
| Toplički okrug | 13,29 |
| Jablanički okrug | 12,96 |
| Srednjobanatski okrug | 12,43 |
| Mačvanski okrug | 11,79 |
| Braničevski okrug | 11,75 |
| Kolubarski okrug | 11,62 |
| Pčinjski okrug | 11,10 |
| Zlatiborski okrug | 11,05 |
Najveći priliv stanovništva u tom periodu zabeležen je u Beogradskom okrugu u kome se broj stanovnika povećao za 6,2%. Povećanje je zabeleženo i u Raškom okrugu, 5,7% kao i u Južnobanatskom okrugu gde je broj stanovnika uvećan za 3,8%.
Pregled 2002 – 2014
| Oblast | 2002 | 2014 | 2002 -2014 |
| Beogradska oblast | 1.576.124 | 1.675.043 | 6,28 |
| Južnobačka oblast | 593.666 | 616.378 | 3,83 |
| Raška oblast | 291.230 | 308.003 | 5,76 |
I u periodu od 1991. do 2011. godine, ova tri pomenuta okruga (Borski, Zaječarski i Pirotski) beleže neke od najvećih procenata smanjenja broja stanovnika (32,7, 27,3, 23,7%). Pored pomenutih, veliko smanjenje zabeleženo je i u Braničevskom okrugu (30%) i nešto manje u Pomoravskom okrugu (20%). Karakteristično je da svi pomenuti okruzi pripadaju regionima Južne i istočne Srbije (Borski, Zaječarski, Pirotski, Braničevski) kao i regionu Šumadije i zapadne Srbije (Pomoravski i Mačvanski).
Prema saopštenju RZS, najmanji nivo investicija, tokom 2014. godine, ostvaren je upravo u ovim regionima samo 20,2%. U isto vreme Vlada je ove regione, na osnovu podataka o bruto domaćem proizvodu – BDP, svrstala u nedovoljno razvijene. Još jedna kategorizacija lokalnih samouprava ukazuje na stanje na jugu i istoku Srbije. Podela jedinica lokalne samouprave, prema stepenu razvijenosti u četvrtoj grupi – „izrazito nedovoljno razvijene (60% ispod republičkog proseka)“ sastoji se, u najvećoj meri, od jedinica lokalne samouprave iz Regiona Južne i istočne Srbije (68%).
ZARADEProsečna zarada u Srbiji u novembru protekle godine iznosila je 44.166 dinara. Prosečna zarada iznad ovog iznosa zabeležena je u samo četiri okruga. U 85% okruga prosečna zarada iznosila je manje 44.166 koliko je bio prosek na nivou države. Najniže prosečne mesečne zarade zabeležene su u okruzima Južnog i istočnog regiona – Zaječarski, Pčinjski, Jablanički, Toplički i Pomoravskom okrugu, koji pripada regionu Šumadije i zapadne Srbije. U ovim okruzima iznos prosečne mesečne zarade bio je manji od republičkog proseka i za 25%, odnosno četvrtinu ukupnog iznosa. Pregled – novembar 2015.
|
||||||||||||||||||||||||
|
Razlika između primanja (prosečnih mesečnih zarada) postojala je i ranije. Podaci iz 2002. godine pokazuju da je i tada razlika između prosečne plate u Srbiji i iznosa prosečne plate u pojedinim okruzima iznosila i više od trećine iznosa.
Pregled – 2002 |
||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||
ZAPOSLENOST
Prema podacima iz prethodne analize, krajem prvog kvartala 2015. godine 24% građana Srbije bilo je formalno zaposleno. Stopa zaposlenosti u istom periodu, prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, iznosila je 41%. Procenat zaposlenosti, kao i drugi parametri u godišnjem ali i višegodišnjem pregledu varira na nivou okruga.
Procenat zaposlenog stanovništva, na nivou Srbije u periodu od 2005 do 2014. godine iznosio je u proseku 20,6%. U tom periodu, najveći procenat zaposlenog stanovništva zabeležen je u Beogradskom, Južnobačkom i Severnobačkom okrugu.
Procenat zaposlenog stanovništva, veći od proseka na republičkom nivou, zabeležen je u samo osam od ukupno dvadeset i pet okruga za koje postoje podaci što znači da je u dve trećine okruga procenat zaposlenog stanovništva bio manji od 20,6%.
Najmanji procenat zaposlenog stanovništva (prosek 2005 – 2014), koji se kreće oko 16% zabeležen je u Jablaničkom, Topličkom i Mačvanskom okrugu (Region Južne i istočne Srbije i Šumadije i zapadne Srbije).
Međutim, analiza trendova, smanjenja i povećanja broja odnosno procenta zaposlenih pokazuje da su zapravo Pirotski i Pomoravski okrug rekorderi u broju smanjenja zaposlenih.
U poslednjih devet godina (2005 – 2014) procenat zaposlenog stanovništva u ovim okruzima smanjio se za skoro 40%, dok je u još devet upravnih okruga (nešto više od trećine njih) procenat zaposlenih umanjen za više od 25%, što znači da je četvrtina zaposlenih u tim okruzima u poslednjih devet godina izgubila posao.
Pregled 2005 – 2014
| Oblast | Procenat smanjenja | Region |
| Pirotski | 37,64 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Pomoravski | 37,28 % | Region Šumadije i zapadne Srbije |
| Podunavski | 30,89 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Zaječarski | 30,48 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Pčinјski | 28,19 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Zapadno-Bački | 28,10 % | Region Vojvodine |
| Južno-Banatski | 27,16 % | Region Vojvodine |
| Raški | 26,93 % | Region Šumadije i zapadne Srbije |
| Jablanički | 26,17 % | Region Južne i istočne Srbije |
Najveći procenat smanjenja broja zaposlenih zabeležen je u periodu od 2005. do 2008. godine.
Pregled 2005 – 2008
| Okrug | Procenat smanjenja zaposlenih |
Region |
| Pirotski | 33,76 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Pomoravski | 28,42 % | Region Šumadije i zapadne Srbije |
| Južno-Banatski | 27,86 % | Region Vojvodine |
| Pčinјski | 26,17 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Zapadno-Bački | 25,93 % | Region Vojvodine |
| Jablanički | 25,81 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Podunavski | 25,55 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Zaječarski | 25,38 % | Region Južne i istočne Srbije |
| Nišavski | 25,35 % | Region Južne i istočne Srbije |
U tom periodu samo je u Beogradskom i Braničevskom okrugu zabeležen porast broja zaposlenih od 7,6 odnosno 6,4%. Taj procenat, iako u odnosu na ostale ne deluje kao veliki, u slučaju Beograda predstavlja porast broja zaposlenih od skoro 47 hiljada.
I u narednih šest godina, značajniji pad zaposlenosti zabeležen je samo u Braničevskom i Pomoravskom okrugu u kojima je za to vreme posao izgubilo 11, odnosno 12 posto zaposlenih.
Gledano uporedno procente udela zaposlenog stanovništva i procente umanjenja broja zaposlenih tokom godina, kao najugroženiji istakao se Zaječarski okrug. U ovom okrugu, u preglednom periodu, u proseku je bilo zaposleno 18% građana a tokom ovih jedanaest godina posao je izgubila jedna trećina (2005 – 2014) zaposlenih.
Samo u periodu od 2005. do 2008. godine 25% zaposlenih, odnosno jedna četvrtina ukupnog broja zaposlenih izgubila je posao. U periodu od tih jedanaest godina, u proseku je jedino Beogradski okrug zabeležio značajno manji pad zaposlenosti od 8,8%.
U periodu od 2008. do 2014. godine, procenat zaposlenih drastičnije je promenjen samo u Braničevskom, Pomoravskom i Podunavskom okrugu.
| Okrug | Procenat umanjenja zaposlenih |
| Pomoravski | 12 % |
| Braničevski | 11 % |
| Podunavski | 7 % |
| Zaječarski | 7 % |
| Pirotski | 6 % |
| Raški | 5 % |
| Južno-Bački | 4 % |
